Ndee winndannde yaltinaa ko e ballondiral e Centre pour l’Intégrité Publique, woni fedde nde wonaa laamuyankoore, nde daranii ko wiɗtooji ko faati e ŋakkeende potal.
Yiwugo. waɗowo. baskur. Kevin Hartley, Drew Wynn e Joshua Atkins ina ngollodoo e nder lebbi 10 nde ɓe maayi, kono ɓe ngonnoo ko e golle. Geɗe ɗee ina ceerti, kono sabaabu juutɗo nguurndam mum en ko gootum : kemikaaji e nder laylayti pentiir e geɗe goɗɗe yeeyeteeɗe e nder masiŋaaji. e nder leydi ndi fof.
E nder sunaare e kulol, ɓesnguuji maɓɓe kuniima waɗde kala ko mbaawi ngam haɗde methylene chloride warde neɗɗo goɗɗo.
Kono to leyɗeele dentuɗe Amerik, ko seeɗa e liggotooɓe kemikal keɓi ko wayi no ɗum nii, sabu ŋakkeende reende gollotooɓe e soodooɓe. Nii woni metilen kuloriid wonti warhoore serial, hay so tawii jeertinaama e batte ɓuuɓri mum hay so tawii Hartley, Wayne e Atkins ina njibina. Duuɓi sappo, so wonaa ko ɓuri ɗum, mbaraama e ɗii duuɓi capanɗe cakkitiiɗi tawi hay fedde wootere naatnaaki heen.
Caggal wiɗto Centre for Public Integrity e noddaango daraniiɓe kisal, Fedde Ameriknaare toppitiinde ko fayti e weeyo (Agence de Protection de l’Environnement) ƴetti kuulal ngam haɗde huutoraade huunde ndee e nder laylayti renndo.
Ko e lewru Yarkomaa 2017, balɗe cakkitiiɗe laamu Obama. Hartley maayi ko e lewru abriil ndeen hitaande, Wynn maayi ko e lewru oktoobar ndeen hitaande, Atkins maayi ko e lewru feebariyee hitaande rewtunde ndee, e sahaa nde laamu Trump ina tiiɗnoo e ustude kuule, ina yiɗi ittude, wonaa ɓeydude kuule – haa teeŋti noon e nokkuuji EPA. Eɓɓaande metilen kuloriid ndee alaa ɗo yahri.
Kono, lebbi 13 caggal maayde Atkins, Fedde toppitiinde ko fayti e weeyo (Agence de Protection de l’Environnement) Trump, e nder ƴaañgal mum, fellitii woppude yeeyde pentiiruuji ɓuuɓɗi, tawi ina waɗi kuloriid metilen. E lewru abriil, fedde Biden toppitiinde ko fayti e weeyo (Agence de protection de l’environnement) ƴetti kuulal ngam haɗde kemikal oo e nder denndaangal geɗe kuutorteeɗe e ko ɓuri heewde e nokkuuji golle.
Doktoor Robert Harrison, porfeseer safaara golle e nokkuuji to duɗal jaaɓi haaɗtirde Kaliforni, to San Fransisko, wiyi : « Eɗen keewi waɗde ɗum e leyɗeele dentuɗe Amerik ». “Ɗee galleeji ko jaambaarooji am.”
Ko nii ɓe keɓiri caɗeele ngam heɓde ɗeen njeñtudi e ko ɓe mbaawi wasiyaade so tawii aɗa naata e laawol caɗtungol no feewi, so tawii ngonka kaa ina jokkondiri e geɗe bonɗe, nokku gollorɗo mo alaa kisal, mboros walla gaañanɗe goɗɗe.
Brian Wynn, mo miñi mum biyeteeɗo Drew, mo duuɓi 31, soodi kuloriid metilen ngam moƴƴinde kafe mum to Karolina worgo, e firiiji mum gonɗi e yahde, wiyi « Google kala huunde ». “E yettaade yimɓe.”
Ko noon o yiyri Public Integrity Inquiry, bayyinaango duuɓi ɗiɗi ko adii maayde miñiiko, jokkondirɗo e annduɓe e janngude kala ko ina ummoo e ɗo o waawi soodde geɗel ngel haa e hol ko waɗi maayɓe ɓee ina caɗti rewindaade. (Cuumre metilen kuloriid ina wara so ina moofta e nokkuuji udditiiɗi, ina waawi kadi saabaade mborosaaji ɓernde nannduɗi e maayɗeele tawaaɗe so tawii hay gooto waɗaani ƴeewndo tookeeji.)
Wasiya Wendy Hartley, yumma Kevin : « Akademik » woni konngol teskinngol e nder njiylawu nguu. Ina waawi tawa ko wiɗtooji keewɗi ina ɗaminii on toon. O winndi e iimeel makko : « ɗum maa wallu seerndude miijooji e goongaaji ».
Lauren Atkins, yumma Joshua, mo duuɓi 31, maayɗo nde o woni e tinndinde forfetere welo BMX, haaldii e Harrison mo UCSF laabi keewɗi. E lewru feebariyee 2018, o tawi ɓiyiiko ina maayii e leydi, tawi ko jardugel liiteer pentiir ina lelii sara mum.
Ganndal Harrison e kuloriid metilen wallitii mo firtude ciimtol tooke ɓiyiiko e ciimtol otopsi, e nder sabaabu laaɓtuɗo maayde. Ngaal laaɓal ina addana en hujjaaji tiiɗɗi ngam gollal.
Heewi wonde ko ɓuuɓri kemikal ina addana neɗɗo batte cellal juutɗe, ɗe mbaawataa feeñde e nder duuɓi keewɗi. Pollugol ina waawi wonde daartol nanndungol e ngol. Kono so aɗa yiɗi laamuuji ƴetta peeje ngam haɓaade hono ɗeen bonanndeeji, wiɗtooji jaŋde ina njogii haa jooni fuɗɗoode moƴƴere.
Ko ɓuri teeŋtude e nafoore maɓɓe ko jokkondiral ɓesngu nguu e pelle gollotooɗe tawo e geɗe kisal kemikal e hakkunde mum en.
Yeru, Lauren Atkins yiyti ɗaɓɓaande Change.org ko fayti e geɗe kuloriid metilen ummoriiɗo e fedde toppitiinde ko fayti e kemikaaji kisal wonande ɓesnguuji celluɗi (jooni ko Toxic Free Future) o siifondiri e ɗaɓɓaande ndee ngam siftorde ɓiyiiko gorko mo o majji ko ɓooyaani. Brian Wayne yaawi ƴettude junngo mum.
Doole doole kawritii ngam humpitaade nafooje mum en haa timma. So tawii golle EPA ngalaa, ɗeen galleeji ngalaa haaju e fuɗɗoraade gila e fuɗɗoode, e doole yeeyooɓe ngam ittude geɗe mum en e nder laylayti mum en : Safer Chemicals Healthier Families udditii kampaañ mum “Mind the Stores” ngam jaabaade ngalɗoo noddaango.
Ɓe ngalaa haaju e limtude kuule agence walla golle ndernderiije lobbying to Capitol Hill e dow koye maɓɓe. Kimikaaji ɓurɗi kisal, Iwdiiji celluɗi, e Fonds de défense de l’environnement ina njogii humpito e nder ndeeɗoo fannu.
Janngu ko heewi: ‘Lifetime burden’: Wiɗto hollitii wonde ɓaleeɓe mawɓe ina maaya e pollugol henndu laabi tati ko ɓuri mawɓe ɓaleeɓe
Yiytude ɗemngal e waylo-waylo weeyo Heather McTeer-Tony ina haɓa ngam nuunɗal e nder weeyo to Fuɗnaange
« So aɗa waawi hawrude e kippu hono oo ... aɗa jogii doole tigi rigi », e wiyde Brian Wynn, e hollirde wonde Goomu Defense Resources Naturelles ko fedde woɗnde toppitiinde haala kaa.
Wonaa kala jiɗɗo ndee hare waawata waɗde heen darnde renndo. Yeru, eggooɓe ɓe ngalaa darnde duumiinde e nder sariya ina njogii caɗeele ɓurɗe mawnude e nokkuuji golle, tee ŋakkeende darnde ina waawi saɗtinde walla waasde haalde.
So tawii ɗeen galleeji mbaɗti hakkillaaji mum en fof e EPA, ina gasa tawa njuɓɓudi ndii ina waawi waɗde heen hay huunde, haa teeŋti noon so tawii laamu Trump ina jokki e ƴellitde kuule.
Ɓe ngoni ko e waɗde tiiɗnaare e yeeyooɓe ɓee, sibu « njuɓɓinii yeeyirdu mum en » mbele ina mbaasa yeeyde pentiiruuji baɗɗi kuloriid metilen ngam hisnude nguurndam. Petition e seppooji ina ngolloo. Sosiyeteeji ɗi ko wayi no Home Depot e Walmart njaɓii woppude golle ɗe.
Ɓe mbiyata ko terɗe Kongres yo ƴettu peeje rewrude e fedde toppitiinde ko feewti e cellal, ɓesnguuji ɓurɗi cellal e Fonds de l'environnement. Ɓe payi Washington e fotooje ɓesngu e juuɗe maɓɓe. Ɓe kaaldi e jaayndiyankooɓe, ɓe keɓii kabaruuji ɓeydii heen jokkere enɗam.
Senatoruuji leydi Caroline du Sud e depitee gooto mbinndi ɓataake feewde e gardiiɗo fedde toppitiinde ko fayti e ndeenka weeyo e oon sahaa, hono Scott Pruitt. Kongres goɗɗo ƴetti konngol e Pruitt e nder ñaawoore lewru abriil 2018. Brian Wynn ina sikki ko ɗum fof walliti ɓesngu nguu yuɓɓinde batu e Pruitt e lewru mee 2018.
Brian Wayne wiyi « gardiiɗo kisal oo ina hulɓinii sabu hay gooto araani e makko ». “Ɗum wayi ko no hawrude e leydi Oz mawndi e doole.”
E laawol, ɓesngu nguu waɗi ñaawoore. Ɓe kuutoriima lowre enternet ngam jeertinde yimɓe yo ngoppu koye mum en e baasal. Lauren Atkins yahi to yeeyirdu hardware ngam ƴeewde e hoore mum so tawii ko goonga ɓe njiylotoo ko geɗe methylene chloride e nder laylayti maɓɓe no ɓe mbiyata nii. (Heen sahaaji eey, won heen sahaaji alaa.)
So tawii ɗum fof wayi ko no teddingol nii, a feewaani. Kono ɓesnguuji ɗi ina cikki ina laaɓi ko jogori waɗde so tawii ɓe ngoppaani heen.
Lauren Atkins wiyi “alaa ko waɗata, no meeɗaa waɗde nii.”
Nasaraaji tokoosi ina keewi. Geɗel gootel ardi e goɗɗum sabu galle oo woppaani. Yiyngo juutngo ina heewi haajuuji : kuule fedde ndee ina leeltini no feewi.
Ina waawi ƴettude duuɓi keewɗi walla ko ɓuri ɗum ngam agence timminde wiɗtooji potɗi huutoreede ngam suɓaade kuulal. Eɓɓaande ndee ina foti foolde caɗeele hade mum timmude. Kono kala kuule walla sarɗiiji kesi ina mbaawi waɗeede e sahaa.
Ko addani ɓesnguuji heɓde feccere e EPA ko yaawi, ko nde njuɓɓudi ndii ƴetti eɓɓaande ndee hade mum dartinde ɗum tigi rigi. Kono ko duuɓi ɗiɗi e feccere caggal maayde Kevin Hartley hade kuule ɗe Fedde toppitiinde ko fayti e weeyo (Agence de Protection de l’Environnement) waɗti huutoreede. Kadi ɓe ndarnaaki kuutorɗe nokkuuji golle, ko wayi no golle pentugol batte ɗe Kevin, mo duuɓi 21, waɗata e golle.
Kono e nder njuɓɓudi ina waawi wonde kuule ceertuɗe ɗe ardiiɓe ceertuɓe mbaɗata. Eɓɓaande EPA sakkitiinde, ina ɗaminaa maa ƴette e lewru ut 2024, ina haɗa huutoraade kuloriid metilen e nder nokkuuji golle ngam ko ɓuri heewde e golle, haa arti noon e polisde batte.
Lauren Atkins wiyi « aɗa foti muñde. Aɗa foti muñde ». "So tawii ko nguurndam neɗɗo, haa teeŋti noon e sukaaɓe maa, aɗa heɓa ɗum. Straightaway".
Waɗde waylooji ina saɗi. Ina waawi ɓurde saɗtude addude waylo-waylo sabu aan walla neɗɗo mo njiɗɗaa ina metti, hay so tawii noon ina waawi rokkude cuusal ngal alaa ko waawi.
Lauren Atkins jeertini : « Ɓoorno-ɗee, sibu ɗumɗoo ina jogori wonde musiiba ɓernde ». “Yimɓe ina naamnoo mi sahaa kala, no ɗum wayi heewde nii, no ɗum saɗtiri nii, hol ko waɗi miɗo jokki e waɗde ɗum? Jaabawol am ko sahaa kala, kadi maa won: “So aɗa fotaani jooɗaade.” nokku am. So a fotaani wonde e sara am kadi.
O wiyi “hol no ngollirtaa so a majjii feccere e hoore maa? Heen sahaaji miɗo sikki ɓernde makko ina woppi fiyde, ɓernde am ina woppi fiyde e ñalawma gooto”. “Kono nde tawnoo mi yiɗaa yimɓe woɗɓe njaha e ɗuum kadi mi yiɗaa yimɓe woɗɓe njippoo ko Joshua njippii koo, ko ɗuum woni faandaare am. Miɗo heppi waɗde ko foti waɗeede.”
Brian Wynne ina jogii miijooji nannduɗi e ɗii, ina wasiyoo won e golle baawɗe ustude baasal ngam wallude ma timminde maraton. Jimɗingol ngol ko makko. O wiyi “aɗa foti yiytude feere ngam yaltinde miijooji maa”.
Wendy Hartley yiytii wonde activism ina selli e hoore mum – rewrude e ballal galleeji goɗɗi e njeñtudi ndi ɓe keɓata e nder renndo.
Ko o dokkuɗo terɗe, ɓiyiiko waɗii batte to bannge nguurndam woɗɓe. Ina weli yiyde lefol makko ina yaaji haa ɓurti e nder laylayti renndo e nder cuuɗi laamu.
O winndi heen : « Kevin hisnii nguurndam heewɓe woɗɓe, kadi maa o jokku hisnude nguurndam haa duuɓi garooji ».
So aɗa ƴattoo waylo-waylo, ina weeɓi miijaade wonde lobooɓe ñamlooɓe kaalis ngam hisnude ngonka (status quo) maa keɓ heen sahaa kala. Kono humpito nguurndam maa ina jogii teddungal ngal soodataa.
“So aɗa anndi no haaldirta daartol maa, kadi ina jeyaa e nguurndam maa, ndeen aɗa waawi waɗde ɗum — kadi nde mbaawɗaa haalde oon daartol, moƴƴere, lobbyist en,” Brian Wayne wiyi. “Min ngardi e yarlitaare e yiɗde nde alaa ɗo haaɗi.”
Wasiya Wendy Hartley : “Woto hul hollirde miijooji maa.” Haala batte ɗe ɗeen jikkuuji mbaɗata e maa e ɓesngu maa. “Hollit ɓe batte mum en e fotooje.”
Lauren Atkins wiyi « duuɓi jeegom jooni, so tawii won wiyɗo « so a wulliima no feewi, laamu nguu ina nana » . "Tesko ko? Daande wootere ina waawi waɗde feere. Miɗo sikki ɗuum ina jeyaa e ko ɓiɗɗo am rokkata."
Jamie Smith Hopkins ko jaayndiyanke to nokku toppitiiɗo nuunɗal renndo, woni jaaynde nde wonaa laamuyankoore, ƴeewtotoonde ŋakkeende potal.